در مقدمه اين متن آموزشي و گام اول ، با زبان ساده به تعريف " نمايشنامه " و تفاوت آن با داستان پرداختيم  و ضرورت ها و كاربردهاي نمايشنامه در فعاليت هاي فرهنگي هنري به ويژه در مراكز كانون را مورد تأكيد قرار داديم.  گام اول در نگارش نمايشنامه ، انتخاب موضوع و ايده و طرح اوليه مورد بحث قرار گرفت و منابع انتخاب موضوع معرفي شد.همچنين ويژگيهاي" نمايشنامه عروسكي "  به صورت خلاصه تعيين گرديد.

در گام دوم به مبحث " پرورش موضوع " و سپس " تقويت طرح اوليه نمايشنامه " خواهيم پرداخت.

 گام دوم : " پرورش موضوع " ، " تقويت طرح نمايشنامه "

 

در مقدمه اين متن آموزشي و گام اول ، با زبان ساده به تعريف " نمايشنامه " و تفاوت آن با داستان پرداختيم  و ضرورت ها و كاربردهاي نمايشنامه در فعاليت هاي فرهنگي هنري به ويژه در مراكز كانون را مورد تأكيد قرار داديم.  گام اول در نگارش نمايشنامه ، انتخاب موضوع و ايده و طرح اوليه مورد بحث قرار گرفت و منابع انتخاب موضوع معرفي شد.همچنين ويژگيهاي" نمايشنامه عروسكي "  به صورت خلاصه تعيين گرديد.

در گام دوم به مبحث " پرورش موضوع " و سپس " تقويت طرح اوليه نمايشنامه " خواهيم پرداخت.

 

الف) پرورش موضوع در نمايشنامه

 " موضوع "  يا " مضمون " يك نمايشنامه از اهميت فوق العاده اي برخوردار است . موضوعات پيش پا افتاده و مضامين دم دست نمي توانند جوهره اصلي يك متن نمايشي را به خود اختصاص دهند. موضوع نمايشنامه بايد يكي از مسايل مهم زندگي انساني و مشكلات اساسي سر راه رشد و كمال انسان را مد نظر قرار دهد تا از ماندگاري و تأثير گذاري عميق تر برخوردار باشد. بديهي است كه در حوزه هنر و ادبيات كودكان و نوجوانان نيز موضوعات و مسايل مطرح در داستان ، شعر يا نمايشنامه علي رغم ساده بودن ، ملموس بودن و قابل تجربه شدن، نبايد كم ارزش باشند، زيرا ادبيات به ويژه نوع نمايشي و دشوار آن بايد در خدمت فرهنگ سازي، تعليم و تربيت و پرورش فكري مخاطبان قرار گيرد.  بنابراين موضوع نمايشنامه مهم است و علاوه بر انتخاب يك موضوع با ارزش ، مي بايست تدبير هنري و ادبي لازم را براي پرورش موضوع و تقويت پايه هاي اصلي متن نمايشي صورت پذيرد.

" پرورش موضوع "  به عبارت ساده و روشن به معني پر و بال دادن و رشد منطقي و معقول محتوي نهفته در اثر ادبي- نمايشي ( نمايشنامه) است، به طريقي كه ارزش و اعتبار آن موضوع يا مضمون بيشتر و برتر شود. به طور مثال ممكن است ما موضوع " حسد  " يا "  طمع كاري " انسان را در نمايشنامه با هدف نكوهش و سرزنش اين صفت زشت و ناپسند انساني مد نظر قرار داشته باشيم و هدف اصلي ما از پرداختن به اين موضوع در نمايشنامه انتقال اين پيام به خوانندگان يا بينندگان باشد كه : " حسادت بد است و انسان حسود خود را نابود مي كند " يا طمع كاري انسان را به فساد و تباهي مي كشد. " و.... براي انتقال صحيح و زيباي اين انديشه و پيام به مخاطبان و موضوعات با ارزش ديگري در كلام بزرگان ، احاديث و روايات منسوب به ائمه اطهار يا پيامبران و كتب مقدس آمده لازم است موضوع درست " پرورده " شود و " در جان كلام " جاي گيرد و " جان مايه "  محكم و قوي پيدا كند.اگر موضوع به صورت سطحي و خام در اثر ادبي – نمايشي مطرح شود و مراقبت لازم براي پرورش آن انجام نگردد، طبعاً ميزان اثر گذاري و ماندگاري آن كم شده و ارزش محتوايي اثر كاهش پيدا مي كند.

بنابر اين مي بايست از جنبه هاي مختلف به موضوع نمايشنامه قبل از شروع بپردازيم و نگاه عميق و همه جانبه به ماجرا داشته باشيم تا موضوع و مطلب اصلي متن با شكل منطقي و مستدل همراه با ظرافت و زيبايي هاي خاص اثر هنري و ادبي به مخاطبان منتقل شود. برخي نكات قابل توجه و جوانب مورد نظر در پرورش موضوع نمايشنامه عبارت است از:

1- با ارزش بودن موضوع ( مهم بودن - اثر گذاري و تعيين كنند گي آن )

2- فراگير بودن موضوع ( گستردگي و دامنه دار بودن موضوع )

3-منطقي بودن موضوع ( با عقل و منطق انسان جور در آمدن )

4- تناسب موضوع براي مخاطبان ( قابل درك و يافت شدن)

5- پشتوانه داشتن موضوع( در زندگي انسان – در كلام بزرگان و فرهنگ )

6- بِكر بودن نوع نگاه به موضوع ( از زاويه خاصي به موضوع نگريستن كه نو باشد) ( خلاقيت در موضوع)

7- قابليت هاي نمايشي در موضوع ( امكان ديده شدن و به نمايش در آمدن موضوع)

8- جاذبه داشتن موضوع ( جلب توجه مخاطبان  نسبت به موضوع و ماجرا )

9- لذت بردن از درك يا كشف موضوع( به واسطه اثر هنري و درك آن )

10- اثر گذار بودن موضوع ( ايجاد زمينه تغيير و تحول در مخاطبان )

و...

 

اين نكات مواردي است كه در پرورش موضوع نمايشنامه خوب است نويسندگان به آن توجه كنند ، قطعاً موارد مهم و با ارزش ديگري نيز در انتخاب موضوع و پرورش آن در آثار نمايش و جود دارد كه به وسيله نويسندگان و صاحب نظران در آثار علمي و هنري مربوط به حوزه ادبيات و ادبيات نمايشي بدان توجه شده است . ( با توجه به محدود بودن مطالب در اين مجموعه به خوانندگان محترم توصيه مي شود كه حتماً براي كسب اطلاعات بيشتر در اين خصوص به كتاب هاي علمي و فني در زمينه نمايشنامه نويسي ، فيلمنامه نويسي و ادبيات نمايشي مراجعه كنند.

 

ب) تقويت طرح در نمايشنامه

چنانچه قبلاً نيز اشاره كرديم ، طرح نمايشنامه ، چهارچوب اصلي و اسكلت اساسي پيكره متن است و بار اصلي اثر نمايشي را به دوش مي كشد . هر چه طرح نمايشنامه قوي تر، مستحكم تر و حساب شده طراحي و تدبير شده باشد ، به همان ميزان موفقيت متن در خواندن و اجرا تضمين مي شود.

به بيان ساده تر " طرح " نقشه مهندسي ساختمان نمايشنامه است و اگر اين طرح و نقشه ، حساب شده و دقيق باشد ما با بناي مستحكم و زيبايي روبرو مي شويم كه ديدني و جذاب است.

جهت تقويت طرح نمايشنامه ، مي بايست به چند نكته توجه كنيم:

1- طرح كلي داستان نمايشنامه ( روابط علت و معلولي در طرح )

2- ساختار فني طرح و عناصر موجود درآن ( عناصر ملودرام )

3- تركيب بندي صحنه ها و حوادث ( حادثه پردازي )

4- توجه به اشخاص بازي و شخصيت پردازي در طرح

5- تعيين زبان نمايشي در طرح

و....

چنانچه قبلاً نيز گفتيم ايده و فكر اوليه طرح نمايشي ما معمولاً داراي يك منبع و مأخذ داستاني و يا ماجرايي واقعي و قابل مشاهده است. وقايع و حوادث موجود در داستان اصلي مورد اقتباس يا انتخاب ما ، بايد داراي روابط علت و معلولي منطقي و قابل قبول باشد تا تصنع در آن به وجود نيايد. يعني آنكه خواننده نمايشنامه يا بيننده به راحتي روابط علت و معلولي حوادث و  وقايع مطرح شده را بپذيرد.

 

" ساختار فني " يا تكنيكي موفق در طرح نمايشنامه نيز با پيروي از اصول و عناصر ساختار " ملودرام " كه رايج ترين روش پرداخت داستان ، نمايشنامه فيلمنامه است ، شكل مي گيرد. در طرح مي بايست عناصر ساختار ملودرام و جايگاه آن ها ديده شود. اين عناصر عبارت است از : مقدمه – حادثه يا بحران- گره افكني- اوج گيري و نقطه اوج ، گره گشايي ، فرود و نتيجه گيري و پايان كه در گام هاي بعدي آموزش نمايشنامه با توضيح بيشتر آن را به شما معرفي مي كنيم .

 

حادثه پردازي در طرح اصلي نمايشنامه ( چكيده ماجرا و حوادث) بايد تركيب صحيح و منطقي داشته باشد و در پيشبرد متن تأثير بسزا داشته باشد. تركيب حوادث به مفهوم تقدم يا تأخر قايل شدن براي سير حوادث يا زنجير وقايع در نمايشنامه است و چينش صحيح و كنار هم قرار دادن اين حوادث بر اساس ساختار منطقي كه قبلاً اشاره شد به تقويت طرح نمايشي شما كمك مي رساند. توجه به اشخاص اصلي بازي در طرح يا شخصيت ها و پرسناژهاي نمايش و پرداخت مناسب به تقويت اساسي طرح نمايشي مي انجامد.

 

قهرمانان و اشخاص تعيين شده در متن نمايشي كه عامل حوادث و وقايع هستند يا حوادث و وقايع بر آنها استوار مي شود، نيز مي بايست با دقت بيشتري در طرح اصلي قرار گيرند و نقش هر يك با محاسبه اي مشخص تعيين شود. بدين ترتيب شخصيت هاي نمايش واقعي ، ملموس و منطقي به نظر مي رسند. در خصوص شخصيت پردازي در نمايشنامه نيز در گام هاي بعدي بيشتر گفتگو خواهيم داشت. و آخرين مطلب در تقويت طرح ، تعيين زبان نمايشي جذاب در طرح است . اگر متن شما براي كودكان تنظيم مي شود ، ممكن است زبان شخصيت ها به صورت آهنگين ، شعر و نظم يا نثر در نظر گرفته شود و يا تركيبي از نثر و نظم ، و يا ممكن است اصلاً ديالوگ و گفتگو يا تك گويي ها ( مونولوگ ) در طرح شما نقش كمرنگ تري پيدا كند ، در هر صورت استفاده از زبان مناسب نمايشي در طرح و پيش بيني نحو? استفاده از زبان گفتاري و نوشتاري نيز به تقويت طرح مدد مي رساند.